“การพัฒนานวัตกรรมการบริหาร SHINE Model : ‘เปล่งประกายความดี ร่วมกัน สร้างคนดีสู่สังคม’ เพื่อยกระดับคุณธรรมของผู้เรียน”

ผลการวิจัยแสดงให้เห็นว่า การบริหารจัดการคุณธรรมโดยใช้ SHINE Model : “เปล่งประกายความดี ร่วมกัน สร้างคนดีสู่สังคม” สามารถนำมาใช้เป็นกรอบการบริหารเพื่อยกระดับคุณธรรมของผู้เรียนได้อย่างเป็นระบบ ผลจากข้อมูลตัวอย่างพบว่า คะแนนคุณธรรมโดยรวมเพิ่มขึ้นจาก 3.06 เป็น 3.56 และแตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติที่ระดับ .001 ขณะที่นักเรียนระดับดีขึ้นไปเพิ่มจาก ร้อยละ 38.07 เป็นร้อยละ 80.73 สาระสำคัญของ SHINE Model จึงไม่ได้อยู่เพียงการเพิ่มจำนวนกิจกรรมคุณธรรม แต่เป็นการสร้าง “ระบบการบริหารคุณธรรม” ที่เชื่อมโยงวิสัยทัศน์ การมีส่วนร่วม การพัฒนารายบุคคล การทำงานเป็นทีม และการประเมินผลเข้าด้วยกัน เมื่อดำเนินการอย่างต่อเนื่อง คุณธรรมจึงมีโอกาสเปลี่ยนจาก “สิ่งที่โรงเรียนจัดให้” ไปสู่ “สิ่งที่ผู้เรียนปฏิบัติเป็นประจำ” และพัฒนาไปสู่ “วัฒนธรรมคุณธรรมของโรงเรียน” ซึ่งเป็นเป้าหมายสำคัญของการพัฒนาผู้เรียนให้เป็นคนดี มีคุณภาพ และสามารถดำรงชีวิตร่วมกับผู้อื่นในสังคมได้อย่างสร้างสรรค์

กระทรวงศึกษาธิการ. (2567). นโยบายการศึกษาของกระทรวงศึกษาธิการ ประจำปีงบประมาณ พ.ศ. 2568–2569. กรุงเทพฯ: กระทรวงศึกษาธิการ. กระทรวงศึกษาธิการ. (2569). นโยบายการศึกษาของกระทรวงศึกษาธิการ ประจำปีงบประมาณ พ.ศ. 2569–2570. กรุงเทพฯ: กระทรวงศึกษาธิการ. สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน. (2568). แนวทางการดำเนินงานโรงเรียนคุณธรรม สพฐ. กรุงเทพฯ: สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน. สำนักงานคณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ. (2566). แผนแม่บทภายใต้ยุทธศาสตร์ชาติ (พ.ศ. 2566–2580) ประเด็น (11) การพัฒนาศักยภาพคนตลอดช่วงชีวิต. กรุงเทพฯ: สำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ. สำนักงานเลขาธิการสภาการศึกษา. (2560). แผนการศึกษาแห่งชาติ พ.ศ. 2560–2579. กรุงเทพฯ: สำนักงานเลขาธิการสภาการศึกษา. สำนักงานเลขาธิการสภาการศึกษา. (2562). มาตรฐานการศึกษาของชาติ พ.ศ. 2561. กรุงเทพฯ: สำนักงานเลขาธิการสภาการศึกษา. สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน. (2561). แนวทางการพัฒนาโรงเรียนคุณธรรม สพฐ. กรุงเทพฯ: สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน.

นำ SHINE Model ไปใช้เป็นกรอบในการบริหารและพัฒนาคุณธรรมของผู้เรียน โดยเชื่อมโยงกับกิจกรรมและโครงงานคุณธรรมของโรงเรียน เช่น การแยกขยะ ความรับผิดชอบต่อหน้าที่ จิตอาสา การประหยัด และการทำความดี ส่งผลให้การดำเนินงานด้านคุณธรรมมีทิศทางและระบบที่ชัดเจนมากขึ้น

ขยายแนวทางจากระดับบุคคลสู่ ห้องเรียน กลุ่มนักเรียน ครู และระดับโรงเรียน โดยให้ครูสามารถนำองค์ประกอบของ SHINE Model ไปประยุกต์กับกิจกรรมการเรียนรู้และโครงงานคุณธรรมที่เหมาะสมกับบริบทของผู้เรียนแต่ละช่วงวัย

ต่อยอดจากการพัฒนาคุณธรรมรายบุคคลไปสู่การสร้าง วัฒนธรรมคุณธรรมของสถานศึกษา โดยนำข้อมูลจากการประเมินพฤติกรรมมาใช้วางแผน ปรับปรุงกิจกรรม และกำหนดแนวทางพัฒนาผู้เรียนอย่างต่อเนื่อง รวมทั้งสามารถพัฒนาเป็นระบบติดตามพฤติกรรมคุณธรรมด้วยข้อมูลเชิงประจักษ์

สามารถประยุกต์ใช้ SHINE Model กับงานบริหารทั้ง 4 ด้าน ได้แก่ งานวิชาการ งบประมาณ บุคคล และบริหารทั่วไป รวมถึงบูรณาการคุณธรรมเข้ากับการจัดการเรียนรู้ กิจกรรมพัฒนาผู้เรียน โครงงานคุณธรรม และกิจกรรมประจำวัน เพื่อให้คุณธรรมเกิดขึ้นจากการปฏิบัติจริง

ผู้เรียนมีพฤติกรรมคุณธรรมดีขึ้นทั้ง 3 ด้าน ได้แก่ ความพอเพียง ความรับผิดชอบ และอุดมการณ์คุณธรรม โดยคะแนนเฉลี่ยรวมเพิ่มจาก 3.06 เป็น 3.56 และนักเรียนที่มีคุณธรรมระดับ ดีขึ้นไปเพิ่มจากร้อยละ 38.07 เป็นร้อยละ 80.73 เพิ่มขึ้น 42.66 จุดร้อยละ และสูงกว่าเกณฑ์เป้าหมายร้อยละ 80

บทเรียนสำคัญคือ การพัฒนาคุณธรรมต้องเริ่มจากการสร้างเป้าหมายร่วม การมีส่วนร่วม การลงมือปฏิบัติจริง และการติดตามสะท้อนผลอย่างต่อเนื่อง การทำกิจกรรมเพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอ แต่ต้องเชื่อมโยงกิจกรรมกับพฤติกรรมที่ต้องการพัฒนา และใช้ข้อมูลจริงในการปรับปรุงการดำเนินงาน

ส่งเสริมการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ระหว่างผู้บริหาร ครู และนักเรียน ผ่านการประชุม การสะท้อนผลการดำเนินงาน การนำเสนอผลงานโครงงานคุณธรรม และการแลกเปลี่ยนแนวปฏิบัติที่ดี ทำให้เกิดการเรียนรู้ร่วมกันและสามารถนำแนวทางที่ประสบผลสำเร็จไปปรับใช้ในบริบทอื่น

ในระยะเริ่มต้น ผู้เรียนมีระดับพฤติกรรมคุณธรรมแตกต่างกัน โดยเฉพาะด้าน ความพอเพียงและความรับผิดชอบ ซึ่งบางคนยังไม่สามารถปฏิบัติได้อย่างสม่ำเสมอ จำเป็นต้องได้รับการกระตุ้น ติดตาม และเสริมแรงอย่างต่อเนื่อง

ครูมีภาระงานหลายด้าน ทำให้การติดตามพฤติกรรมรายบุคคลและการรวบรวมข้อมูลต้องใช้เวลา อีกทั้งพฤติกรรมคุณธรรมบางประการต้องอาศัยระยะเวลาในการสร้างให้เกิดเป็นนิสัย 11. ปัญหา

การประเมินคุณธรรมในระยะแรกอาจมีความแตกต่างระหว่างการรับรู้ของผู้เรียนกับพฤติกรรมที่เกิดขึ้นจริง จึงจำเป็นต้องใช้ข้อมูลจากหลายแหล่งประกอบกัน เช่น การประเมินตนเอง การประเมินโดยครู และหลักฐานเชิงพฤติกรรม

การสร้างความต่อเนื่องของกิจกรรมให้เกิดขึ้นเป็นวัฒนธรรมของโรงเรียนเป็นความท้าทาย เนื่องจากต้องอาศัยความร่วมมือ ความเข้าใจ และการดำเนินงานอย่างต่อเนื่อง ไม่ใช่การดำเนินการเฉพาะช่วงเวลาของโครงการ

ภาวะผู้นำและการกำหนดวิสัยทัศน์ร่วมของผู้บริหาร การมีส่วนร่วมของครูและนักเรียน การทำงานเป็นทีมและการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ กิจกรรมคุณธรรมที่สอดคล้องกับบริบทจริง การติดตามและประเมินผลอย่างต่อเนื่องด้วยข้อมูลเชิงประจักษ์ การใช้ PDCA เป็นกลไกพัฒนาอย่างต่อเนื่อง

ผลงานช่วยส่งเสริมให้ผู้เรียนมี ความพอเพียง ความรับผิดชอบ และอุดมการณ์คุณธรรม สามารถนำคุณธรรมไปใช้ในชีวิตประจำวัน รู้จักรับผิดชอบต่อตนเองและส่วนรวม มีจิตอาสา และทำงานร่วมกับผู้อื่นได้ดีขึ้น นอกจากนี้ SHINE Model ยังเป็นแนวทางที่สามารถเผยแพร่และประยุกต์ใช้ในสถานศึกษาอื่น เพื่อร่วมสร้าง คนดีที่มีคุณภาพและเป็นกำลังสำคัญของสังคม ต่อไป